१.३३ का चार भावमध्ये अन्तिम हो उपेक्षा, जुन अपुण्य अर्थात् खराब काम गर्नेप्रति राखिन्छ। शब्दको अर्थ संलग्न नभई हेर्नु हो; यसले बेवास्ता पनि जनाउन सक्छ। व्यासभाष्य एक वाक्यमै भन्छ: खराब आचरण भएकाप्रति उपेक्षाको भावना गरौँ; अरू तीन भावसँगै यसले मनलाई प्रसन्न र स्थिर बनाउँछ। मन सफा पार्ने लक्ष्य भएको पूरै सूत्रसँग पढ्दा यसको अर्थ हुन्छ: अर्काको खराब काममा आफ्नो मन नउल्झाउनु।
पूरै पढ्दा उही सूत्रले दुःखमा परेकाप्रति करुणा माग्छ, र हानिमा परेको मान्छे तिनैमध्ये एक हो। २.३३ ले अर्को अभ्यास दिन्छ: अन्यायप्रतिको रिस मार्ने, झुट बोल्ने वा खोस्ने विचारमा बदलिँदा त्यसको उल्टो भाव मनमा ल्याऔँ। व्यासभाष्यको उदाहरणमा, अन्याय भोगेको मान्छे सोच्छ, "मलाई हानि गर्नेलाई म मार्छु।" त्यसबेला उसले सम्झनुपर्छ: सबै प्राणीलाई अभय दिने योगको शरण मैले लिएको हुँ।
आजको जीवनमा
हाम्रो पढाइमा, समभाव र काम एकअर्काका विरोधी होइनन्। शान्त मनले अन्याय स्पष्ट देख्न, उजुरी गर्न र पीडितको रक्षा गर्न सक्छ, र तैपनि घृणा वा बदलाले आफूलाई खान दिँदैन। उपेक्षाले छोड्ने भनेको भित्रको उल्झन हो: अन्याय मनमा दोहोर्याइरहनु, बदलाको योजना बनाउनु, वा अन्याय गर्नेजस्तै बन्नु।
बेवास्ता अर्कै कुरा हो: चोट खाइरहेको मान्छेबाट आँखा फर्काउनु, र त्यसलाई शान्ति भन्नु। दुर्व्यवहारबारेको मौनताले मनलाई होइन, दुर्व्यवहार गर्नेलाई जोगाउँछ। कोही खतरामा छ भने शान्त मनको काम प्रायः दृढ काम नै हुन्छ: बोल्नु, उजुरी गर्नु, उसको साथमा उभिनु।
तीन अवस्था
१
"चियापानको केही"
लमजुङका हेमन्त आमालाई जग्गा नामसारीका लागि चाहिने सिफारिस लिन वडा कार्यालय गए। कर्मचारीले "चियापानको केही भए छिटो हुन्थ्यो" भनेर सङ्केत गरे, र हेमन्त रिसले जल्दै घर फर्के। त्यो रात उनले कर्मचारीको नाम लेखेर, आमाका सामु कहिल्यै नबोल्ने शब्दसहित फेसबुकमा पोस्ट लेखे। पोस्ट मेटाएर उनले मिति र कर्मचारीले भनेका ठ्याक्कै शब्द टिपे, र भोलिपल्ट बिहान भाइलाई साक्षी राखेर नगरपालिकामा लिखित उजुरी दिए।
पहिलो अवस्थामा तपाईं कुन बाटो रोज्नुहुन्छ?
अङ्क छैन, सही–गलत छैन। एउटा रोज्नुहोस्, अनि अरू बाटोका कुरा पनि पढ्न सक्नुहुन्छ।
एक रातका लागि न्यायजस्तो लाग्ला, तर कर्मचारीलाई उल्टै उनीविरुद्ध उजुरी गर्ने बहाना मिल्छ। रिस साँचो हो; यो बाटोले अन्याय नसच्याई रिस मात्र खर्च गर्छ।
यसले चासो र शान्ति दुवै जोगाउँछ। कर्मचारीको गल्तीप्रतिको उपेक्षाको अर्थ त्यसलाई जान दिनु होइन।
यो समभावको नाम ओढेको बेवास्ता हो। अर्को परिवारसँग पनि यही माग हुनेछ।
एउटा सम्भावित बाटो
अन्यायको उजुरी तथ्यसहित गरौँ, अपमान गर्ने चाहना छोडौँ।
किन
अन्याय बेवास्ता गरिएन; समाधान हुने ठाउँमा पुर्याइयो। उनले छोडेको कुरा भित्रको उल्झन थियो: कथालाई उनकै बारेमा बनाइदिने गाली।
२
"आफ्नो शान्ति जोगा"
विष्णु क्वालालम्पुरको एउटा पन्जा कारखानामा काम गर्छन्। रौतहटबाट भर्खर आएका बीस वर्षका एक युवा कामदारको राहदानी सुपरभाइजरले राखेको छ, र सबैका सामु उनलाई थप्पड पनि हानियो। अर्को महिना विष्णुको आफ्नै सम्झौता नवीकरण हुँदै छ, र अरू भन्छन्, "यसमा नपस्; आफ्नो शान्ति जोगा।" बिदाको दिन विष्णु ती युवालाई साथ लिएर दूतावास गए, र भएको कुरा लेख्न सघाए।
एउटा सम्भावित बाटो
उचित बाटोबाट हानिमा परेकाको साथ दिऔँ, र आफ्नो सुरक्षाको पनि ख्याल गरौँ।
किन
यहाँ "आफ्नो शान्ति जोगा" को अर्थ ती युवालाई दुर्व्यवहारसँग एक्लै छोड्नु हुन्थ्यो। १.३३ मा उनी दुःखमा परेका हुन्, जसलाई करुणा चाहिन्छ, उपेक्षा होइन।
३
मनमा बोकिरहेको ऋण
जुम्लाका विक्रम हजुरबुबाले आफ्नो बचत भतिजालाई सापटी दिनुभयो, जुन कहिल्यै फिर्ता आएन। दुई वर्षदेखि उहाँ राति त्यही कुरा मनमा दोहोर्याउनुहुन्छ, र आफन्त आउँदा अरू कुरै गर्नुहुन्न। दशैँअघि उहाँले छोरीलाई भन्नुभयो, "कागज मसँग छ, गाउँका ठूलाबडालाई थाहा छ, र अब उसलाई सापटी दिन्नँ। तर उसलाई टाउकोमा बोकेर हिँड्दाहिँड्दा म थाकेँ।" दशैँको जमघटमा उहाँले बरु स्याउ फलेको कुरा गर्नुभयो।
एउटा सम्भावित बाटो
सीमा र प्रमाण जोगाऔँ, अनि मनमा दोहोरिने कथालाई खुराक दिन छोडौँ।
किन
उहाँले अन्याय नभएको नाटक गर्नुभएन। यहाँ उपेक्षाले सीमा दृढ राख्दै उहाँकै मनलाई मुक्त गर्छ।
एउटा वैकल्पिक अभ्यास · करिब ३ मिनेट
मनलाई बारम्बार तानिरहने एउटा अन्याय सम्झौँ, सबैभन्दा पीडादायी होइन।
दुई सूची लेखौँ: काम चाहिने कुरा (उजुरी, सीमा, कसैको सुरक्षा), र भित्रको उल्झन मात्र (दोहोर्याइरहनु, बदलाको योजना)।
पहिलो सूचीबाट एउटा दृढ पाइला रोजौँ, र त्यो चाल्ने समय पनि।
दोस्रो सूचीका लागि, मनमा कथा दोहोरिन थाल्दा थाहा पाऔँ, र अर्को काममा लागौँ।
जुनसुकै बेला रोक्न सकिन्छ। मन झन् भारी भए रोकौँ: खुट्टाले भुइँ छोऔँ, अनि वरिपरि देखिने तीनवटा कुराको नाम लिऔँ।
यसको अर्थ होइन
समभावको अर्थ हानिमा परेकालाई बेवास्ता गर्नु, दुर्व्यवहारबारे चुप लाग्नु वा खतरामा बसिरहनु कहिल्यै होइन।
साथमा लैजाने कुरा
उपेक्षाले भित्रको उल्झन छोड्छ, हानिमा परेको मान्छे होइन।
दृढ काम र शान्त मन सँगै रहन सक्छन्।
आफैँलाई सोधौँ
यो अवस्थामा दुःख कसलाई परेको छ, र उसलाई के चाहिन्छ?
म मौनतालाई शान्ति भनिरहेको त छैन?
म रिसले नजलेको भए दृढ काम कस्तो देखिन्थ्यो?
यी प्रश्न मनमनै सोच्नका लागि हुन्; यहाँ केही लेख्नु वा पठाउनु पर्दैन।
परिवारमा कुरा गरौँ
कसैमाथि अन्याय भएको कुनै समाचारबारे कुरा गरौँ। सोधौँ: शान्त र दृढ प्रतिक्रिया कस्तो हुन्थ्यो, र आँखा फर्काउनु कस्तो हुन्थ्यो?