म मेरो पद मात्र होइन

ग्रन्थ के भन्छ

२.६ अस्मिताको परिभाषा दिन्छ: हेर्ने शक्ति र जसबाट हेराइ हुन्छ त्यो शक्ति, यी दुई एउटै भएझैँ देखिनु। व्यासभाष्यअनुसार पहिलो पुरुष अर्थात् द्रष्टा हो, दोस्रो बुद्धि, जुन हेराइको साधन हो। यी दुई पूरै फरक छन्, कहिल्यै मिसिँदैनन्, तैपनि एउटै भएझैँ देखिन्छन्; हाम्रो सबै अनुभव यही देखाइमा टेकेको छ। भाष्य भन्छ, दुवैलाई आआफ्नै स्वरूपमा चिनेपछि कैवल्य हुन्छ, अर्थात् द्रष्टाको स्वतन्त्रता।

२.१७ ले हटाउनुपर्ने दुःखको कारण बताउँछ: द्रष्टा र दृश्यको संयोग। व्यासभाष्यको उपमामा दृश्य चुम्बकजस्तो हो: नजिक रहेर मात्र सेवा गर्छ, र यसरी द्रष्टाको आफ्नै विषय बन्छ। २.२० भन्छ, द्रष्टा हेराइ मात्र हो; शुद्ध भए पनि मनमा उठ्ने प्रत्ययलाई हेरिरहन्छ। भाष्य थप्छ, द्रष्टा न मनजस्तै हो, न मनभन्दा पूरै भिन्न। यो मुक्तितर्फ लक्षित साङ्ख्य र योगको तत्त्वदर्शन हो; व्यक्तित्व वा जागिरको सिद्धान्त होइन।

आजको जीवनमा

भूमिका र पहिचानको कुरा हाम्रो पढाइ हो, सूत्रको विषय होइन। तैपनि कुनै भूमिकालाई नै आफ्नो पूरा अस्तित्व ठान्दा अस्मिताको एउटा सानो रूप देखिन्छ: घरमा पैसा पठाउने मान्छे, प्रधानाध्यापक, जेठो छोरो, नर्स। भूमिका साँचो हुन्छन्, र राम्ररी निभाउन लायक हुन्छन्। समस्या तब आउँछ, जब अवकाश, विदेशबाट फिर्ती वा मान्यता नपाएको लाइसेन्सले भूमिका टुङ्गिन्छ, र आफू नै सकिएजस्तो लाग्छ।

भूमिका गुमाउनु साँचो क्षति हो, र त्यसको शोक गर्न सकिन्छ। शोकसँगै सोध्न सकिन्छ: भूमिकासँगै के सकिँदैन? त्यसमा हामीले दिएको हेरचाह, सिप, मान्छे र मूल्य। सूत्र यसभन्दा धेरै पर, यीमध्ये कुनै पनि नभएको द्रष्टातिर देखाउँछ; हाम्रो यो सूची दैनिक जीवनकै तहमा छ, र त्यो विवेक भएको दाबी गर्दैन।

तीन अवस्था

साथमा लैजाने कुरा

• अस्मिता द्रष्टा र मन एउटै भएझैँ देखिनु हो; भूमिकालाई नै पूरा आफू ठान्नु त्यसको सानो दैनिक छाया हो।
• भूमिका बदलिँदा त्यसको शोक गरौँ, र के बाँकी रहन्छ खोजौँ।

आफैँलाई सोधौँ

• कुन भूमिकालाई म प्रायः आफ्नो पूरा अस्तित्व ठान्छु?
• यो भूमिका सकियो भने मलाई केको खल्लो लाग्ला, र के बाँकी रहला?
• हालै कसको भूमिका बदलिएको छ, र त्यसभन्दा पर उहाँको कदर कसरी गर्ने?

यी प्रश्न मनमनै सोच्नका लागि हुन्; यहाँ केही लेख्नु वा पठाउनु पर्दैन।

यस पाठका सूत्र