मोक्षसंन्यासयोग
विचार गरेर अर्को कदम चालौँ७८ श्लोक · ८ खण्डअन्तिम अध्यायले त्याग, कर्तृत्व, गुणअनुसार ज्ञान-कर्म, स्वधर्म र भक्तिको शिक्षा समेट्छ। विवेकपूर्ण समर्पण र ईश्वरको शरणबाट अर्जुनको मोह हट्छ। उनी स्पष्ट निश्चयसहित आफ्नो कर्तव्य स्वीकार गर्छन् र संवाद पूर्ण हुन्छ।
संन्यास र फलत्याग · कर्तृत्वका अनेक कारण · ज्ञान कर्म र कर्ताका गुण · बुद्धि धृति र सुख · स्वभाव र स्वधर्म · ब्रह्मभाव र भक्ति · विचार र शरणागति · संवादको फल
दृश्यहरू
६अध्यायलाई चित्रमा: हरेक दृश्यमा आजको जीवनका झ्याल
खण्डहरू
संन्यास र फलत्याग
काम्य कर्म छोड्नु र कर्तव्य गर्दै फलको आसक्ति छोड्नुबीच भेद गरिएको छ। कष्टको डर वा मोहले कर्तव्य छोड्नुलाई सात्त्विक त्याग भनिँदैन। आन्तरिक स्वतन्त्रता जिम्मेवार कर्मसँगै सम्भव छ भन्ने गीताको मूल धारा यहाँ पुनः स्पष्ट हुन्छ।
कर्तृत्वका अनेक कारण
कर्मको परिणाममा शरीर, साधन, प्रयास र परिस्थितिसहित अनेक कारण काम गर्छन्। आत्मालाई एक्लो कर्ता ठान्नु अहंकारको त्रुटि हो। विशेषतः १८.१७ को अकर्तृत्वलाई हिंसाको अनुमति वा कानुनी-नैतिक उत्तरदायित्वबाट उन्मुक्ति भनेर बुझ्नु हुँदैन।
ज्ञान कर्म र कर्ताका गुण
एकत्व वा विभाजन देख्ने दृष्टि, कर्मको उद्देश्य र काम गर्ने व्यक्तिको मनोवृत्तिलाई अलग-अलग जाँचिएको छ। यही विभाजनले एउटै बाह्य कर्म पनि फरक गुणको हुन सक्ने देखाउँछ। मूल्याङ्कनमा उद्देश्यका साथ परिणाम, क्षमता र अरूमाथिको असर पनि विचारणीय छन्।
बुद्धि धृति र सुख
बुद्धिले दिशा छुट्याउँछ, धृतिले त्यसमा अडिन सहयोग गर्छ र सुखले अभ्यासलाई आकर्षित गर्छ। सबै दृढता वा तत्काल सुख हितकारी हुँदैन। सुरुमा कठिन तर दीर्घकालमा शान्तिदायी अभ्यास र तत्काल रमाइलो तर हानिकारक बानीबीच विवेक आवश्यक हुन्छ।
स्वभाव र स्वधर्म
वर्णसम्बन्धी कर्मसूची प्राचीन सामाजिक भाषामा प्रस्तुत छ; विभिन्न परम्परामा यसको व्याख्या फरक छ। यसलाई आधुनिक अवसर वा मानवीय सम्मान जन्मका आधारमा रोक्ने आदेश मान्न हुँदैन। व्यापक शिक्षा आफ्ना जिम्मेवारी ईमानदारीपूर्वक निभाएर तिनलाई उपासना बनाउनु हो।
ब्रह्मभाव र भक्ति
अनासक्ति, संयम, मिताहार, ध्यान र अहंकारको त्यागलाई आत्मबोधको तयारी भनिएको छ। ब्रह्मभावमा समदृष्टि र प्रसन्नता आउँछन् र त्यो परम भक्तिसँग जोडिन्छ। ज्ञान र भक्ति यहाँ प्रतिस्पर्धीभन्दा परस्पर पूर्णता दिने रूपमा देखिन्छन्।
विचार र शरणागति
कृष्णले गहिरो ज्ञान दिएपछि अर्जुनलाई पूर्ण विचार गरेर निर्णय गर्न भन्नुहुन्छ। त्यसपछि प्रेमपूर्ण शरणागतिको आश्वासन आउँछ। १८.६६ मा धर्मको त्यागलाई सामान्य नैतिकता वा जिम्मेवारी छोड्ने बहाना होइन, परम आश्रयको सन्दर्भमा पढ्नुपर्छ।
संवादको फल
शिक्षा सुन्ने, अध्ययन गर्ने र उचित भावले बाँड्ने महत्त्व बताइन्छ। अर्जुनको अन्तिम उत्तरले मोह हटेर जिम्मेवार निर्णय आएको देखाउँछ। सञ्जयको निष्कर्षमा कृष्णको योगदृष्टि र अर्जुनको सक्रिय कर्तव्य एकसाथ आउँछन्।
श्लोकहरू (१२)
आजको जीवनमा
धेरै सल्लाह सुनेपछि पनि निर्णय आफ्नो बुझाइसँग जोड्नुपर्छ। विषय वा पेशा रोज्दा रुचि, क्षमता, अवसर र जिम्मेवारीबारे शिक्षक तथा परिवारसँग खुलेर कुरा गरौँ। स्वधर्मको आधुनिक प्रयोगलाई जन्म वा लिङ्गले भविष्य तय गर्ने नियम नबनाई, आफ्नो योग्यता र उपयोगी योगदान खोज्ने निम्तोका रूपमा लिन सकिन्छ।
सफलता वा असफलतामा धेरै कारण हुन्छन्। मेहनत आवश्यक भए पनि साधन, सहयोग, स्वास्थ्य र परिस्थिति पनि असर गर्छन्। त्यसैले सफलता हुँदा सबै श्रेय आफैँ नलिऔँ, असफल हुँदा पनि सबै दोष आफैँ वा अरूलाई नदिऔँ। सुधार गर्न सकिने कारण पहिचान गरेर अर्को कदम तय गरौँ।
गीताको अन्त्यमा विचार, आध्यात्मिक समर्पण र कर्म जोडिन्छन्। आजको विद्यार्थी वा काम गर्ने व्यक्तिले पनि पर्याप्त सोचेर एउटा सम्भव योजना सुरु गर्न सक्छ। जिम्मेवारी लिनु भनेको सहयोग नलिनु होइन; स्पष्ट निर्णयलाई नियमित अभ्यास र आवश्यक संशोधनले अघि बढाऔँ।
- सल्लाह सुनेर पर्याप्त सोचौँ र बुझेर निर्णय गरौँ।१८.६३
- अरूको प्रतिष्ठा पछ्याउनुभन्दा आफ्नो रुचि र क्षमता बुझौँ।१८.४५१८.४७
- नतिजामा मेहनतसँगै परिस्थिति र सहयोगको भूमिका सम्झौँ।१८.१३१८.१४
- सफलतामा सहयोग गर्ने मानिसको श्रेय स्वीकारौँ।१८.१४१८.१६
- असफलतापछि दोष मात्र नखोजी सुधारको कदम तय गरौँ।१८.१४१८.२६
- सुरुमा कठिन लागे पनि अर्थपूर्ण अभ्यासलाई समय दिऔँ।१८.३७
- स्पष्ट निर्णयपछि आजै एउटा सम्भव काम सुरु गरौँ।१८.६३१८.७३
परिवार वा कक्षामा कुरा गरौँ
आफ्नो रुचि र परिवारको अपेक्षा फरक हुँदा छलफल सुरु गर्न कुन प्रश्न सोध्न सक्छौ?
आजको जीवनसँग जोडिएका कुरा श्लोकबाट प्रेरित व्यावहारिक व्याख्या हुन्; ती संस्कृत श्लोकको सीधा अनुवाद होइनन्।
संस्कृत पाठ: sanskritdocuments.org