सूत्र १.३१
दुःखदौर्मनस्याङ्गमेजयत्वश्वासप्रश्वासा विक्षेपसहभुवः ॥
॥ १.३१ ॥रोमन लिपिमा (IAST)
duḥkhadaurmanasyāṅgamejayatvaśvāsapraśvāsā vikṣepasahabhuvaḥ
शब्दार्थ
मस्यौदादुःख-दौर्मनस्य-अङ्गमेजयत्व-श्वास-प्रश्वासाः विक्षेप-सहभुवः
- दुःखduḥkha
- दुःख, पीडा
- दौर्मनस्यdaurmanasya
- चाहेको नहुँदा मन खिन्न हुनु
- अङ्गमेजयत्वaṅgamejayatva
- शरीर काँप्नु, अस्थिर हुनु
- श्वासśvāsa
- असन्तुलित भित्र जाने सास
- प्रश्वासाःpraśvāsāḥ
- असन्तुलित बाहिर आउने सास
- विक्षेपvikṣepa
- मन छरिनु
- सहभुवःsahabhuvaḥ
- सँगै आउने
शब्दार्थ संस्कृत विज्ञको समीक्षा कुरिरहेको मस्यौदा हो।
सरल अर्थ
मन छरिँदा यी पनि सँगै आउँछन्: दुःख, मन खिन्न हुनु, शरीर अस्थिर हुनु र सास असन्तुलित हुनु।
अर्थ
दुःख, मनको खिन्नता, शरीरको अस्थिरता र श्वासप्रश्वासको असन्तुलन विक्षेपसँगै देखिन्छन्।
व्याख्या
बाधा आउँदा तिनका साथी पनि आउँछन्। व्यासभाष्यअनुसार दुःख तीन किसिमको हुन्छ: आफ्नै शरीर र मनबाट, अरू प्राणीबाट, र प्रकृति तथा दैवी शक्तिबाट। दौर्मनस्य भनेको चाहेको नपाउँदा मन खलबलिनु हो; अङ्गमेजयत्व भनेको शरीर काँप्नु; अनि सास अनियमित भित्र-बाहिर हुन्छ। भाष्य स्पष्ट भन्छ: यी छरिएको मनमा देखिन्छन्, एकाग्र मनमा होइन। हाम्रो पढाइमा: यी सङ्केत हुन्, फैसला होइनन्; कसिएका काँध र छोटो सासले मन छरिएको छ भनेर चाँडै बताउन सक्छन्।
आजको लागि
मन छरिएको बेला शरीर हेरौँ: काँध कसिएको छ? सास छोटो छ?
यो सूत्रसँग जोडिएका पाठ
संस्कृत पाठ: sanskritdocuments.org · अर्थ र व्याख्या: एआईको सहायताले लेखिएको मस्यौदा