सूत्र २.५४
स्वविषयासम्प्रयोगे चित्तस्वरूपानुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्याहारः ॥
॥ २.५४ ॥रोमन लिपिमा (IAST)
svaviṣayāsamprayoge cittasvarūpānukāra ivendriyāṇāṃ pratyāhāraḥ
शब्दार्थ
मस्यौदास्व-विषय-असम्प्रयोगे चित्त-स्वरूप-अनुकारः इव इन्द्रियाणाम् प्रत्याहारः
- स्वsva
- आफ्ना
- विषयviṣaya
- विषय
- असम्प्रयोगेasamprayoge
- नजोडिँदा
- चित्तcitta
- मन
- स्वरूपsvarūpa
- स्वरूप
- अनुकारःanukāraḥ
- नक्कल, पछ्याउनु
- इवiva
- झैँ
- इन्द्रियाणाम्indriyāṇām
- इन्द्रियहरूको
- प्रत्याहारःpratyāhāraḥ
- इन्द्रियलाई भित्र फर्काउनु
शब्दार्थ संस्कृत विज्ञको समीक्षा कुरिरहेको मस्यौदा हो।
सरल अर्थ
इन्द्रियहरू आफ्ना विषयबाट हटेर मनकै पछि लाग्नु प्रत्याहार हो।
अर्थ
इन्द्रियहरू आफ्ना विषयबाट अलग भएर चित्तको स्वरूपलाई अनुकरण गरेझैँ हुनु प्रत्याहार हो।
व्याख्या
प्रत्याहार पाँचौँ अङ्ग हो, बाहिरबाट भित्रतिर फर्किने मोड। इन्द्रिय आफ्ना विषयसँग नजोडिँदा मनकै स्वरूप लिएझैँ हुन्छन्। "झैँ" (इव) शब्द महत्त्वपूर्ण छ: इन्द्रिय मन बन्दैनन्, मनको पछि लाग्छन्। व्यासभाष्य भन्छ, मन थामिँदा इन्द्रिय पनि मनसँगै थामिन्छन्; तिनलाई जित्न छुट्टै उपाय चाहिँदैन, जसरी माउ मौरी उड्दा र बस्दा अरू मौरी पनि उड्छन् र बस्छन्। अर्को सूत्रले यसको फल भन्छ: इन्द्रियमाथि सर्वोच्च वश (२.५५)। हाम्रो पढाइमा: हरेक इन्द्रियसँग छुट्टाछुट्टै लड्नुभन्दा मन शान्त पारौँ; इन्द्रिय पछि आउँछन्।
दृष्टान्त · व्यासभाष्य २.५४
माउ मौरीसँगै उड्ने मौरी
व्यासभाष्यको चित्र: माउ मौरी उड्दा अरू मौरी पनि पछिपछि उड्छन्, र माउ बस्दा सबै बस्छन्। त्यसरी नै मन थामिँदा इन्द्रिय पनि मनसँगै थामिन्छन्।
आजको लागि
आज एक छाक खाना फोन र टिभी बन्द गरेर खाऔँ; आँखा, कान र जिब्रो एउटै कुरामा।
मुख्य शब्द
यो सूत्रसँग जोडिएका पाठ
संस्कृत पाठ: sanskritdocuments.org · अर्थ र व्याख्या: एआईको सहायताले लेखिएको मस्यौदा