आठ अङ्गमा आसन, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान र समाधि छुट्टाछुट्टै छन्। आसन भनेको स्थिर र सहज बसाइ हो (२.४६); प्रत्याहार भनेको इन्द्रियहरू आफ्ना विषयतिर नगई मनकै स्वरूपलाई पछ्याउनु हो (२.५४); धारणा भनेको मनलाई एक ठाउँमा बाँध्नु हो (३.१)।
व्यासभाष्य २.५४ मा भन्छ: माउ मौरी उड्दा अरू मौरी पनि उड्छन्, बस्दा बस्छन्; त्यसरी नै मन थामिँदा इन्द्रिय पनि थामिन्छन्। ३.३७ सम्झाउँछ, उपलब्धि पनि बाधा बन्न सक्छ। ध्यान अर्को प्रतिस्पर्धा होइन।
आजको जीवनमा
हाम्रो पढाइमा, फोनबाट एक मिनेट टाढा हुनु प्रत्याहारको पूरा अभ्यास होइन, सानो सुरुवात मात्र हो। ध्यान इच्छाशक्तिले मात्र टिक्दैन; बसाइ, वरिपरिको वातावरण र एउटा रोजिएको काममा पनि भर पर्छ।
पूरै शान्त ठाउँ नभए पनि सुरु गर्न सकिन्छ। एउटा अनावश्यक विचलन हटाऔँ, आवश्यक सम्पर्क राखौँ, र मन भागेपछि फर्किनुलाई नै अभ्यास मानौँ।
तीन अवस्था
१
एउटा सूचना, बीस मिनेट
हेटौँडाकी शिक्षिका सरस्वतीले विद्यालयको एउटा सूचना पढ्न फोन खोलिन्। बीस मिनेटपछि उनी भिडियो, समाचार र किनमेलका पेजमा पुगिसकेकी थिइन्, सूचना भने अझै पढिएको थिएन। भोलिपल्टदेखि उनले सूचना कम्प्युटरमा पढ्न थालिन्, र फोन कोठाको अर्को छेउमा राखिन्।
पहिलो अवस्थामा तपाईं कुन बाटो रोज्नुहुन्छ?
अङ्क छैन, सही–गलत छैन। एउटा रोज्नुहोस्, अनि अरू बाटोका कुरा पनि पढ्न सक्नुहुन्छ।
गालीले अर्कोपटक फर्किन गाह्रो बनाउँछ। मन भाग्नु नैतिक कमजोरी होइन; फर्किनु नै अभ्यास हो।
जुन कामका लागि आइयो, त्यो पूरा भयो। रोजेर गरिएको अर्को कामले मनलाई दिशा दिन्छ।
कडा प्रण छिट्टै टुट्न सक्छ, र आवश्यक काम पनि रोकिन्छ। सानो, टिक्ने परिवर्तन बढी उपयोगी हुन्छ।
एउटा सम्भावित बाटो
जुन कामका लागि फोन खोलियो, त्यो सकौँ, अनि अर्को कुरा जानीबुझी रोजौँ।
किन
फोनमा एकपछि अर्को कुराले मन तानिरहन्छ। ठाउँ बदल्दा फर्किन सजिलो हुन्छ।
२
दुई कोठामा पढाइ
कीर्तिपुरको दुई कोठाको घरमा बस्ने कक्षा दसकी सृष्टिको SEE नजिकिँदै छ। भाइबहिनी खेल्छन्, टिभी चल्छ, छिमेकमा बिहेको बाजा बज्छ। उसलाई लाग्छ, यस्तो घरमा पढ्नै सकिँदैन। हजुरबुबाले भन्नुभयो, "बिहान सबै उठ्नुअघिको आधा घण्टा तेरो।"
एउटा सम्भावित बाटो
पूरै शान्ति कुर्नुको सट्टा सानो शान्त समय खोजौँ।
किन
सिद्ध वातावरण विरलै मिल्छ। सानो ठाउँ र समयमा पनि मन एक ठाउँमा अडिन सिक्छ।
३
जर्मनीबाट आउने फोन
जर्मनीमा पढ्ने छोरो आशिषको फोन कुरिरहेका दिलिप खाना खाने बेला पनि फोन हेरिरहन्छन्। बाँकी परिवार पनि आ-आफ्नो फोनमा छ। श्रीमती सावित्रीले भनिन्, "आशिषको फोन आए उठाउनू; बाँकी फोन खाना नसकिन्जेल डालोमा।"
एउटा सम्भावित बाटो
आवश्यक सम्पर्क राखौँ, अनावश्यक विचलन हटाऔँ।
किन
सबै उपकरण बन्द गर्नु आवश्यक छैन। एउटा छुटसहितको नियमले सबैलाई साथमा ल्याउँछ।
एउटा वैकल्पिक अभ्यास · करिब ३ मिनेट
सहारा भएको, सहज बसाइ रोजौँ; दुखाइ सहनुभन्दा बसाइ मिलाऔँ। कुर्सी पनि हुन्छ।
एउटा अनावश्यक विचलन हटाऔँ, तर आवश्यक सम्पर्क राखौँ।
एक देखि तीन मिनेट एउटा वस्तु, आवाज वा एउटा अनुच्छेदमा ध्यान अडाऔँ।
मन भाग्दा थाहा पाऔँ, र फर्कौँ; चाहिए चलौँ वा रोकौँ।
आँखा खुला राखे पनि हुन्छ। सास सहज राखौँ; नरोकौँ, नधकेलौँ। जुनसुकै बेला रोक्न सकिन्छ। झन् असहज लागे रोकौँ: खुट्टाले भुइँ छोऔँ, अनि वरिपरि देखिने तीनवटा कुराको नाम लिऔँ।
यसको अर्थ होइन
यो ध्यान-अभाव (ADHD) वा चिन्ताको उपचार होइन, र समाधि कुनै परीक्षाले नापिँदैन।
साथमा लैजाने कुरा
ध्यानलाई इच्छाशक्तिले मात्र होइन, वातावरणले पनि साथ दिन्छ।
मन भाग्नु नैतिक असफलता होइन; फर्किनु अभ्यासकै भाग हो।
आफैँलाई सोधौँ
कुन विचलन बदल्न सकिन्छ, र कुनलाई साथमा राख्नुपर्छ?
आफूलाई दोष नदिई फर्किन केले सहयोग गर्यो?
काम वा अभ्यास अर्थपूर्ण रह्यो?
यी प्रश्न मनमनै सोच्नका लागि हुन्; यहाँ केही लेख्नु वा पठाउनु पर्दैन।
परिवारमा कुरा गरौँ
परिवारमा केही मिनेट सँगै चुप लागेर सुन्ने समय बनाऔँ, साँच्चै आवश्यक कामलाई छुट दिँदै। को सबैभन्दा राम्रो भन्ने होइन, केले सहयोग गर्यो भनेर कुरा गरौँ।