सूत्र ४.३४
पुरुषार्थशून्यानां गुणानां प्रतिप्रसवः कैवल्यं स्वरूपप्रतिष्ठा वा चितिशक्तिरिति ॥
॥ ४.३४ ॥रोमन लिपिमा (IAST)
puruṣārthaśūnyānāṃ guṇānāṃ pratiprasavaḥ kaivalyaṃ svarūpapratiṣṭhā vā citiśaktiriti
शब्दार्थ
मस्यौदापुरुष-अर्थ-शून्यानाम् गुणानाम् प्रतिप्रसवः कैवल्यम् स्वरूप-प्रतिष्ठा वा चिति-शक्तिः इति
- पुरुषpuruṣa
- पुरुष
- अर्थartha
- प्रयोजन
- शून्यानाम्śūnyānām
- नभएकाहरूको
- गुणानाम्guṇānām
- गुणहरूको
- प्रतिप्रसवःpratiprasavaḥ
- मूलमा फर्किनु
- कैवल्यम्kaivalyam
- कैवल्य
- स्वरूपsvarūpa
- आफ्नै स्वरूप
- प्रतिष्ठाpratiṣṭhā
- मा टिक्नु
- वाvā
- अथवा
- चितिciti
- चेतना
- शक्तिःśaktiḥ
- शक्ति
- इतिiti
- यति, ग्रन्थ समाप्त
शब्दार्थ संस्कृत विज्ञको समीक्षा कुरिरहेको मस्यौदा हो।
सरल अर्थ
पुरुषका लागि गर्नुपर्ने काम सकिएपछि गुणहरू आफ्नो मूलमा फर्कन्छन्; यही कैवल्य हो। अथवा, चेतनाको शक्ति आफ्नै स्वरूपमा टिक्नु कैवल्य हो।
अर्थ
पुरुषका लागि प्रयोजन बाँकी नरहेका गुणहरूको प्रतिप्रसव कैवल्य हो; अथवा चेतनाशक्ति आफ्नै स्वरूपमा प्रतिष्ठित हुनु कैवल्य हो।
व्याख्या
ग्रन्थ आफ्नो लक्ष्यमा टुङ्गिन्छ। कैवल्य दुई तरिकाले भन्न सकिन्छ। प्रकृतिको पक्षबाट: गुणहरूले पुरुषलाई भोग र मुक्ति दुवै दिइसके; अब गर्नुपर्ने केही नरहँदा ती आफ्नो मूलमा फर्कन्छन्। द्रष्टाको पक्षबाट: चेतनाको शक्ति मनसँगको सम्बन्धबाट छुटेर आफ्नै स्वरूपमा टिक्छ, र सधैँ त्यसरी नै रहन्छ। व्यासभाष्य दुवै दिन्छ। कैवल्य शब्द "केवल" बाट आएको हो: द्रष्टा आफ्नै स्वरूपमा अलग रहनु। यो एक्लोपन होइन, भावनाशून्यता पनि होइन, किनकि यहाँ टिक्ने चेतना आफैँ हो। १.३ ले यसको झल्को दिएको थियो; यहाँ त्यो पूरा हुन्छ। अन्तिम "इति" ले ग्रन्थ टुङ्ग्याउँछ।
टिप्पणी
यस दर्शनमा कैवल्य भनेको चेतना आफ्नै स्वरूपमा रहनु हो। यो एक्लोपन वा भावनाशून्यता होइन।
मुख्य शब्द
संस्कृत पाठ: sanskritdocuments.org · अर्थ र व्याख्या: एआईको सहायताले लेखिएको मस्यौदा