आइनसकेको दुःख रोकौँ

ग्रन्थ के भन्छ

यसअघिको सूत्रले ग्रन्थको सबैभन्दा कडा कुरा भन्छ: विवेकीका लागि सबै दुःख नै हो (२.१५)। सुख बदलिन्छ र तृष्णा बढाउँछ; त्यसमा बाधा दिनेप्रति द्वेष मिसिएको हुन्छ; यसले छाप छोड्छ, जसले फेरि चाह जगाउँछ; र प्रकृतिका तीन गुण सधैँ एकअर्कासँग तानातान गर्छन्। व्यासभाष्य भन्छ, विवेकी आँखाजस्तै हुन्छ: ऊनको एउटा धागो शरीरका अरू अङ्गमा पर्दा थाहै हुँदैन, तर आँखामा पर्दा बिझाउँछ। यो ग्रन्थको दृष्टि हो, र यहाँ यसलाई नरम पारिएको छैन; तर यो निराशाको निम्तो पनि होइन, किनकि ग्रन्थ लगत्तै उपायतिर जान्छ।

अनि २.१६: रोक्नुपर्ने दुःख त्यही हो, जुन अझै आएको छैन। व्यासभाष्यको तर्क सीधा छ: बितेको दुःख भोगेर सकियो, अहिलेको भोगिँदै छ; रोक्न सकिने त आउन बाँकी दुःख मात्र हो। २.१५ को भाष्य टुङ्ग्याउँदा व्यासले योगलाई चिकित्साशास्त्रसँग दाँजेका छन्, जसका चार भाग छन्: रोग, रोगको कारण, आरोग्य र औषधि। योगमा यी हुन्: दुःखले भरिएको संसार, त्यसको कारण (द्रष्टा र दृश्य एउटै भएझैँ जोडिनु, २.१७), मुक्ति, र उपाय, सम्यक् दर्शन। २.१७ को भाष्यमा घरेलु उदाहरण छ: पैताला बिझिन सक्छ, काँडाले बिझाउन सक्छ, र उपाय हो काँडामा नटेक्नु, वा जुत्ता लगाएर टेक्नु।

आजको जीवनमा

यी सूत्रको पूरा लक्ष्य मुक्ति हो, व्यवस्थित जीवन मात्र होइन। तर हाम्रो पढाइमा, २.१६ ले दैनिक बानी पनि सिकाउँछ: अर्को दुःख कताबाट आउँदै छ हेरौँ, र त्यो आइपुग्नुअघि केही गरौँ। पछि दुख्ने धेरै कुरा अलि पहिले नै देखिन सक्छन्: घरमै छुटेको हेल्मेट, सकिन लागेको औषधि, जम्न दिइएको झगडा।

दूरदृष्टि चिन्ता होइन। चिन्ताले एउटै डर बारम्बार घोटिरहन्छ; दूरदृष्टिले एउटा प्रश्न सोध्छ, के आउँदै छ र आज म के गर्न सक्छु, अनि एउटा काम गर्छ। २.१५ को कडा दृष्टिले दिनलाई अँध्यारो बनाउनु पनि पर्दैन: दुःखको स्पष्ट नाम लिनु वैद्यको पहिलो पाइला हो, अन्तिम होइन।

तीन अवस्था

साथमा लैजाने कुरा

• रोक्न सकिने दुःख त्यही हो, जुन अझै आएको छैन।
• दूरदृष्टि एउटा प्रश्न सोधेर एउटा पाइला चाल्छ; चिन्ता दोहोरिरहन्छ मात्र।

आफैँलाई सोधौँ

• कुन दुःख आउँदै गरेको मलाई अहिल्यै देखिन्छ?
• मेरो दूरदृष्टि कहाँ पुगेर चिन्तामा बदलिन्छ?
• मेरो जुत्ता के हो: म र काँडाबीच राख्न सकिने सानो कुरा?

यी प्रश्न मनमनै सोच्नका लागि हुन्; यहाँ केही लेख्नु वा पठाउनु पर्दैन।

यस पाठका सूत्र