लामो सास छोड्दा

ग्रन्थ के भन्छ

१.३४ मन स्थिर पार्न ग्रन्थले दिएका धेरै उपायमध्ये एउटा हो (१.३३–१.३९): सास बाहिर फाल्ने र रोकेर राख्ने। व्यासभाष्य बुझाउँछ: भित्रको वायुलाई विशेष प्रयत्नले नाकबाट बाहिर पठाउनु प्रच्छर्दन हो; विधारण अर्थात् रोकेर राख्नु प्राणायाम हो; यी दुईले मन स्थिर पार्न सकिन्छ। त्यसैले शास्त्रीय अर्थमा १.३४ सास छोड्ने मात्र होइन, रोक्ने कुरा पनि हो।

दोस्रो पादले प्राणायामको पूरा परिभाषा दिन्छ। आसन स्थिर भएपछि सास भित्र लिने र बाहिर छोड्ने गति रोकिनु, अर्थात् गतिविच्छेद, प्राणायाम हो (२.४९)। यो सास छोडेपछि रोकिने, लिएपछि रोकिने, वा जहाँको त्यहीँ थामिने हुन्छ; ठाउँ, समय र गन्तीले हेरिँदै यो लामो र सूक्ष्म हुन्छ (२.५०); चौथो प्राणायाम बाहिरी र भित्री दुवैभन्दा पर जान्छ (२.५१)। परम्परामा यी अघिल्ला अङ्गको जगमा, गुरुको साथमा बिस्तारै सिकिन्छन्। यो पाठले यिनको अर्थ बुझाउँछ, अभ्यास सिकाउँदैन।

आजको जीवनमा

हाम्रो पढाइमा, यी सूत्रबाट हामी सबैभन्दा नरम भाग मात्र लिन्छौँ: भित्र लिनेभन्दा अलि लामो गरी, बिस्तारै सास छोड्ने, केही पटक। केही रोकिँदैन, केही गनिँदैन, केही धकेलिँदैन। यो सूत्रले भनेको प्राणायाम होइन; एकछिनको ठहराइ मात्र हो।

दैनिक जीवनमा यस्तो ठहराइको ठाउँ धेरै हुन्छ: एउटा कागज नपुगेर एयरपोर्टको काउन्टरमा अड्किँदा, झगडामा बदलिन सक्ने घरको फोनअघि, रिसाएका यात्रुसहित जाममा फसेको बसमा। केही पटक बिस्तारै सास छोड्दा अर्को वाक्य रोज्ने एकछिन मिल्छ। यसका लागि कुनै विशेष ठाउँ चाहिँदैन, र वरिपरि कसैले थाहा पाउनु पनि पर्दैन।

तीन अवस्था

साथमा लैजाने कुरा

• शास्त्रीय अर्थमा १.३४ र प्राणायाममा सास रोक्नु पनि पर्छ; यहाँ त्यसको अर्थ मात्र बुझाइएको छ, अभ्यास सिकाइएको छैन।
• केही पटक बिस्तारै, सहज रूपमा सास छोड्दा अर्को वाक्यअघि एकछिनको ठहराइ बन्छ।

आफैँलाई सोधौँ

• मेरो हप्तामा छोटो ठहराइ कहाँ सबैभन्दा काम लाग्ला?
• दबाबमा पर्दा म प्रायः पहिलो वाक्य के बोल्छु?
• प्राणायामबारे पहिले थाहा नभएको के कुरा थाहा पाएँ?

यी प्रश्न मनमनै सोच्नका लागि हुन्; यहाँ केही लेख्नु वा पठाउनु पर्दैन।

यस पाठका सूत्र