सूत्र ३.९
व्युत्थाननिरोधसंस्कारयोरभिभवप्रादुर्भावौ निरोधक्षणचित्तान्वयो निरोधपरिणामः ॥
॥ ३.९ ॥रोमन लिपिमा (IAST)
vyutthānanirodhasaṃskārayorabhibhavaprādurbhāvau nirodhakṣaṇacittānvayo nirodhapariṇāmaḥ
शब्दार्थ
मस्यौदाव्युत्थान-निरोध-संस्कारयोः अभिभव-प्रादुर्भावौ निरोध-क्षण-चित्त-अन्वयः निरोध-परिणामः
- व्युत्थानvyutthāna
- बाहिर दौडने अवस्था
- निरोधnirodha
- थामिने अवस्था
- संस्कारयोःsaṃskārayoḥ
- यी दुई किसिमका छापको
- अभिभवabhibhava
- दबिनु
- प्रादुर्भावौprādurbhāvau
- र प्रकट हुनु (दुवै)
- निरोधnirodha
- थामिएको
- क्षणkṣaṇa
- क्षण
- चित्तcitta
- मन
- अन्वयःanvayaḥ
- जोडिनु, साथ दिनु
- निरोधnirodha
- थामिनेतिरको
- परिणामःpariṇāmaḥ
- बदलाव
शब्दार्थ संस्कृत विज्ञको समीक्षा कुरिरहेको मस्यौदा हो।
सरल अर्थ
बाहिर दौडने छाप दबिँदै र थामिने छाप उठ्दै जाँदा मन थामिएको क्षणसँग जोडिन्छ; यो निरोधतिरको बदलाव हो।
अर्थ
व्युत्थानका संस्कार दबिँदै र निरोधका संस्कार प्रकट हुँदै चित्त निरोधक्षणसँग जोडिनु निरोधपरिणाम हो।
व्याख्या
यहाँबाट पाद अभ्यासको विधिबाट मनको बदलावतिर मोडिन्छ। व्यासभाष्य भन्छ, बाहिर दौडने बानीका छाप मनका गुण हुन्, आफैँमा विचार होइनन्; त्यसैले विचार रोकिँदैमा ती रोकिँदैनन्। थामिने बानीका छाप पनि मनकै गुण हुन्। एउटा घट्दै जान्छ, अर्को जम्मा हुँदै जान्छ, र मन थामिएको क्षणसँग जोडिन्छ। एउटै मनमा क्षणक्षणमा हुने छापको यो फेरबदल नै निरोधपरिणाम हो; त्यसबेला मनमा छाप मात्र बाँकी रहन्छन् (१.१८)। हाम्रो पढाइमा: एक मिनेट शान्त हुँदैमा पुरानो तानाइ सकिँदैन। बिस्तारै बदलिने कुरा यो हो: कुन छाप बलियो छ।
मुख्य शब्द
यो सूत्रसँग जोडिएका पाठ
संस्कृत पाठ: sanskritdocuments.org · अर्थ र व्याख्या: एआईको सहायताले लेखिएको मस्यौदा