हामीले दिनहुँ बोल्ने "एकाग्रता" ग्रन्थकै शब्द हो, र तेस्रो पादमा यो प्राविधिक अर्थमा आउँछ। २.५३ ले जग बसाल्छ: मन धारणाका लागि, अर्थात् एक ठाउँमा अडिनका लागि योग्य बन्छ; व्यासभाष्य यो योग्यतालाई प्राणायामको अभ्याससँग जोड्छ, र १.३४ उद्धृत गर्छ। त्यसपछि ३.९ पहिलो बदलाव बताउँछ: बाहिर दौडने मनका छाप दबिँदै जान्छन्, र थामिने छाप जम्मा हुँदै जान्छन्। व्यासभाष्य भन्छ, छाप विचार होइनन्, त्यसैले विचार रोकिँदैमा ती रोकिँदैनन्; ३.१० को शान्त बहाव थामिने छाप बारम्बार दोहोर्याउने सिपमा भर पर्छ, र ती कमजोर भए पुराना छापले तिनलाई दबाउँछन्।
त्यसपछि जताततै जाने स्वभाव घट्छ, र एकाग्रता उदाउँछ; ३.११ यसलाई समाधितिरको बदलाव भन्छ। व्यासभाष्यअनुसार "घट्नु" भनेको नष्ट हुनु होइन, ओझेलमा पर्नु हो: दुवै स्वभाव एउटै मनका हुन्। अनि ३.१२ मा जाने बोध र आउने बोध उस्तै हुन्छन्, र मन एउटै कुरामा टिक्छ। यही एकाग्रतापरिणाम हो, र भाष्य भन्छ, समाधि नटुटेसम्म यस्तै चलिरहन्छ। यी सूत्रले लामो र गहिरो साधनामा पुगेको मनको वर्णन गर्छन्, एक बसाइको होइन।
आजको जीवनमा
हाम्रो पढाइमा, यहाँ दुई कुरा ध्यान दिनलायक छन्। ग्रन्थ छरिएको मनसँग लड्न भन्दैन; एउटा स्वभाव अगाडि आउँदा अर्को पछाडि सर्छ भन्छ। अनि ग्रन्थ आफैँ मान्छ, एकाग्रता टुट्छ र फेरि बन्छ। पाँच मिनेटमा चालीस पटक भागेको मन असफल भएको होइन; हरेक फर्काइलाई थामिने एउटा सानो छाप बसेको रूपमा हेर्न सकिन्छ।
दैनिक जीवनले मनलाई धेरैतिर तान्छ: सूचना, सन्देश, काम, घरको चिन्ता। यी सबै हटाउन सकिँदैन। तर केही मिनेटका लागि एउटा कुरा रोज्न सकिन्छ, र मन अन्तै गएको थाहा पाउनेबित्तिकै त्यसैमा फर्कन सकिन्छ। लक्ष्य सिद्ध एक मिनेट होइन, फर्किने चिनेजानेको बाटो हो।
तीन अवस्था
१
किताबको छेउमा चालीस चिन्ह
वीरगञ्जका रुपेशको लोक सेवाको लिखित परीक्षा एक महिनापछि छ। संविधानको पाठ खोल्नेबित्तिकै उनको मन बुबाको पसलको तिर्न बाँकी ऋणतिर, अनि फोनतिर दौडन्छ। एक बेलुका मन भागेको थाहा पाएर फर्किँदा उनले हरेक पटक किताबको छेउमा एउटा चिन्ह लगाए: बीस मिनेटमा चालीसवटा चिन्ह। लाजले किताब बन्द गर्नै लागेका थिए, अनि ती चिन्हलाई अर्कै तरिकाले हेरे: उनी चालीस पटक फर्किएका रहेछन्।
पहिलो अवस्थामा तपाईं कुन बाटो रोज्नुहुन्छ?
अङ्क छैन, सही–गलत छैन। एउटा रोज्नुहोस्, अनि अरू बाटोका कुरा पनि पढ्न सक्नुहुन्छ।
चिन्हहरू प्रमाणजस्तो लाग्छन्, तर तिनले भागेको जति फर्किएको पनि देखाउँछन्। किताब बन्द गर्दा फर्किने मौका नै हराउँछ।
पूरा गर्न सकिने छोटो बसाइले फर्किने बानी बसाउँछ। ग्रन्थको भाषामा, थामिने छाप दोहोर्याइले बलियो हुन्छन्।
जबरजस्ती एक दिन चल्ला, तर यस्तो योजना सजिलै टुट्छ, र आत्मविश्वास पनि सँगै टुट्छ। सानो, नियमित लयले लामो साथ दिन्छ।
एउटा सम्भावित बाटो
भागेको होइन, फर्किएको गनौँ, र हरेक बसाइ पूरा गर्न सकिने गरी छोटो राखौँ।
किन
ग्रन्थअनुसार थामिने छाप बलियो हुँदै जाँदा छरिने स्वभाव बिस्तारै घट्छ; एकै साँझमा हार्दैन। फर्काइका रूपमा हेर्दा तिनै चिन्ह अघि बढ्ने कारण बन्छन्।
२
चक्कु र किताब
टोकियोको एउटा नेपाली रेस्टुरेन्टमा खाना पकाउने तेन्जिङको अर्को भिसा जापानी भाषाको परीक्षा पास गर्नमा भर पर्छ। तरकारी काट्दा उनको मन स्थिर हुन्छ: एउटा काटपछि अर्को, हरेक अघिल्लोजस्तै। किताब खोल्दा भने मन जताततै उफ्रन्छ। त्यसैले उनले अक्षर पनि प्याज काटेझैँ सिक्न थाले: सुत्नुअघि दस मिनेट, एकपटकमा एउटा अक्षर, उही धर्सो फेरि-फेरि।
एउटा सम्भावित बाटो
एउटा काममा पहिल्यै चिनेको स्थिरता गाह्रो लागेको काममा पनि ल्याऔँ।
किन
धेरैले मन पर्ने काममा स्थिरता पहिल्यै चिनेका हुन्छन्। हाम्रो पढाइमा, यो ३.१२ ले भनेको अवस्थाको सानो झल्को मात्र हो, त्यही होइन; तर बाटो देखाउँछ।
३
शान्त दुई हप्तापछि
हङकङको एउटा केयर होममा सुनमाया रातको पालीमा काम गर्छिन्। दुई हप्तासम्म उनी सुत्नुअघि तीन मिनेट चुपचाप बसिन्, र ती मिनेट शान्त हुँदै गए। त्यसपछि पर्वतमा आमा अस्पताल भर्ना भएको खबर आयो, र हरेक बसाइ चिन्ताले भरियो। उनलाई लाग्यो, "सबै बिग्रियो।" तैपनि उनी एक मिनेट बसिन्, चिन्तालाई आउन दिइन्, र हरेक पटक पङ्खाको आवाजमा फर्किइन्।
एउटा सम्भावित बाटो
गाह्रो दिनमा सबैभन्दा सानो रूप जोगाऔँ, र चिन्तालाई पनि ठाउँ दिऔँ।
किन
व्यासभाष्य भन्छ, थामिने छाप कमजोर हुँदा पुराना छापले तिनलाई दबाउँछन्। शान्त हप्तापछि छरिएको हप्ता आउनु अपेक्षित हो; सबै गुम्यो भन्ने सङ्केत होइन।
एउटा वैकल्पिक अभ्यास · करिब ३ मिनेट
सहज भएर बसौँ वा उभिऔँ; कुर्सी पनि हुन्छ। अडिने एउटा साधारण कुरा रोजौँ: कोठाको कुनै आवाज, एउटा कप, वा हातको स्पर्श।
दुई–तीन मिनेट ध्यान त्यहीँ बिसाऔँ, मन अन्तै जान्छ भन्ने जानेरै।
मन गएको थाहा पाउँदा कहाँ गयो, एक शब्दमा नाम दिऔँ, जस्तै "घर" वा "काम", अनि फर्कौँ।
अन्त्यमा भागेको नगनौँ। अघिल्लो क्षणजस्तै लागेको एउटा क्षण सम्झौँ।
आँखा खुला राखे पनि हुन्छ। सास सहज राखौँ; नरोकौँ, नधकेलौँ। जुनसुकै बेला रोक्न सकिन्छ। झन् असहज लागे रोकौँ: खुट्टाले भुइँ छोऔँ, अनि वरिपरि देखिने तीनवटा कुराको नाम लिऔँ।
यसको अर्थ होइन
यसको अर्थ केही मिनेटमै समाधि आउँछ, वा भाग्ने मन कमजोर मन हो भन्ने होइन; यो ध्यानसम्बन्धी कुनै कठिनाइको उपचार पनि होइन।
साथमा लैजाने कुरा
ग्रन्थमा छरिने स्वभाव पछि हट्दै जाँदा एकाग्रता बिस्तारै उदाउँछ।
भागेको होइन, फर्किएको गनौँ।
आफैँलाई सोधौँ
मन छोडेर जाँदा प्रायः कहाँ पुग्छ?
कुन साधारण काममा मैले स्थिरता पहिल्यै चिनेको छु?
छरिएको दिनलाई असफलता होइन, पुराना छापको बल भनेर हेर्न सक्छु?
यी प्रश्न मनमनै सोच्नका लागि हुन्; यहाँ केही लेख्नु वा पठाउनु पर्दैन।
परिवारमा कुरा गरौँ
परिवार सँगै एक मिनेट घरको एउटा आवाज सुनौँ। त्यसपछि हरेकले मन कहाँ गयो भनौँ; कसैको मूल्याङ्कन नगरौँ।