२.१ भन्छ, तप, स्वाध्याय र ईश्वरप्रणिधान क्रियायोग हुन्। व्यासभाष्यअनुसार तपबिना योग सिद्ध हुँदैन, तर तप यस्तो हुनुपर्छ जसले मनको प्रसन्नतामा बाधा नगरोस्। स्वाध्याय भनेको प्रणव आदि पवित्र मन्त्रको जप वा मोक्षशास्त्रको अध्ययन हो; ईश्वरप्रणिधान भनेको सबै कर्म परम गुरु ईश्वरलाई अर्पण गर्नु, वा तिनको फल त्याग्नु हो।
पहिलो पादले ईश्वरलाई क्लेश र कर्मले नछोएको विशेष पुरुष भन्छ (१.२४), र प्रणव अर्थात् ॐ उहाँको वाचक हो (१.२७)। जप भनेको उच्चारणसँगै अर्थको भावना हो (१.२८)। २.४४ भन्छ, स्वाध्यायबाट इष्टदेवतासँग भेट हुन्छ। यी धार्मिक र दार्शनिक शिक्षा हुन्; यिनलाई डायरी लेख्ने वा तनाव घटाउने तरिकाको अर्को नाम ठान्दा अर्थ हराउँछ।
आजको जीवनमा
हाम्रो पढाइमा: धेरै घरमा पाठ हुन्छ, तर अर्थ बुझिँदैन। भजन कण्ठ हुन्छ, तर त्यसले के भन्छ भनेर कसैले सोध्दैन। १.२८ ले जप र अर्थ सँगै माग्छ: बुझेर दोहोर्याउँदा पाठ जीवित हुन्छ।
एउटै परिवारमा कोही भक्त हुन्छन्, कोही जिज्ञासु। भक्तिको बाटो र अध्ययनको बाटो दुवै सम्मानसहित हिँड्न सकिन्छ, तर दुवैलाई एउटै भन्नु पर्दैन। नम्रता भनेको आफ्नो प्रश्न इमानदारीसँग राख्नु र अर्काको आस्थाको आदर गर्नु हो।
तीन अवस्था
१
पचास वर्षको गायत्री
ललितपुरकी शान्ता हजुरआमा पचास वर्षदेखि हरेक बिहान गायत्री मन्त्र जप्नुहुन्छ। एक दिन नातिनी सुवेक्षाले सोधी, "हजुरआमा, यसको अर्थ के हो?" हजुरआमा केहीबेर चुप लाग्नुभयो, अनि भन्नुभयो, "मलाई पूरा थाहा छैन; आज सँगै खोजौँ।"
पहिलो अवस्थामा तपाईं कुन बाटो रोज्नुहुन्छ?
अङ्क छैन, सही–गलत छैन। एउटा रोज्नुहोस्, अनि अरू बाटोका कुरा पनि पढ्न सक्नुहुन्छ।
जपको आफ्नै मूल्य छ, तर १.२८ अर्थको भावना पनि माग्छ। एउटा शब्दबाट सुरु गर्न सकिन्छ।
प्रश्न र आस्था सँगै बस्न सक्छन्। अर्थ बुझ्दा जप झन् आफ्नो हुन्छ।
यसले ग्रन्थको अर्थ नै बदल्छ। आस्था नभए पनि मूल अर्थ बुझेर पढ्न सकिन्छ।
एउटा सम्भावित बाटो
धेरै वर्षदेखि दोहोर्याउँदै आएको पाठको एउटा शब्दको अर्थ सँगै खोजौँ।
किन
प्रश्नले आस्था घटाउँदैन; अर्थ थपिँदा जप गहिरो हुन्छ। १.२८ पनि यही भन्छ।
२
एउटै कोठामा दुई बाटो
मेलबर्नमा बस्ने कृष्ण हरेक साँझ ॐ जप्छन्। कलेज पढ्ने छोरी अनुष्कालाई ग्रन्थ पढ्न मन छ, तर आस्था घोषणा गर्न मन छैन। एक साँझ कृष्णले भने, "तिमी अर्थ पढ, म जप गर्छु; दुवै यहीँ सँगै बसौँ।"
एउटा सम्भावित बाटो
भक्ति र अध्ययन दुवैलाई ठाउँ दिऔँ, एउटालाई अर्कोमा नमिसाई।
किन
आस्थाको परीक्षा नलिई सँगै बस्न सकिन्छ। दुवै बाटो सम्मानसहित फरक रहन सक्छन्।
३
बाढीपछि
बुटवलका व्यापारी दिनेशको पसल बाढीले बिगार्यो। बीमा दाबीको कागज भर्नुपर्ने थियो, तर उनी भन्थे, "सबै भगवान्को इच्छा।" छोराले सम्झायो, "बुबा, नतिजा भगवान्लाई सुम्पौँ, कागज हामी भरौँ।"
एउटा सम्भावित बाटो
समर्पण र जिम्मेवारी सँगै राखौँ।
किन
व्यासभाष्यले ईश्वरप्रणिधानलाई कर्म अर्पण गर्नु भन्छ, कर्म छोड्नु होइन। काम गर्दै फल सुम्पनु नै समर्पण हो।
एउटा वैकल्पिक अभ्यास · करिब ४ मिनेट
भक्तिसहितको अध्ययन वा जपबिनाको अध्ययन, एउटा रोजौँ; दुवै सम्मानसहित गर्न सकिन्छ।
१.२३–१.२८ वा २.१ प्रसङ्गसहित पढौँ।
एउटा प्रश्न र आफ्नो आचरणसँगको एउटा सम्बन्ध लेखौँ।
जप रोजे सहज र आफ्नै इच्छाले गरौँ; सासमा कुनै परिवर्तन चाहिँदैन।
जुनसुकै बेला रोक्न सकिन्छ। मन झन् भारी भए रोकौँ: खुट्टाले भुइँ छोऔँ, अनि वरिपरि देखिने तीनवटा कुराको नाम लिऔँ।
यसको अर्थ होइन
भक्तिका लागि दुर्व्यवहारी गुरुको आज्ञापालन वा व्यक्तिगत सीमा त्याग्नुपर्दैन। अध्ययन मात्र आफैँमा ईश्वरप्रणिधानको अभ्यास होइन।
साथमा लैजाने कुरा
मूल अर्थ जोगाउँदै आफ्नो सहभागिताको तह आफैँ रोजौँ।
प्रश्न, अध्ययन र भक्ति तीनैलाई सम्मानसहित अँगाल्न सकिन्छ।
आफैँलाई सोधौँ
म कुन भाग बुझ्छु, र कुन दोहोर्याउँदै मात्र छु?
यस ग्रन्थमा समर्पणको अर्थ के हो?
मेरा प्रश्न इमानदार र आदरपूर्ण दुवै कसरी रहन सक्छन्?
यी प्रश्न मनमनै सोच्नका लागि हुन्; यहाँ केही लेख्नु वा पठाउनु पर्दैन।
परिवारमा कुरा गरौँ
हरेकलाई अंशबारे एउटा प्रश्न राख्न निम्तो दिऔँ। आस्थाको परीक्षा वा जपको बाध्यता नराखौँ।