तिमी शरीर होइनौ, साक्षी हौ।
राजा जनकले सोधे: ज्ञान कसरी, मुक्ति कसरी, वैराग्य कसरी? ऋषि अष्टावक्रले लामो बाटो देखाएनन्; तिमी को हौ भनेर सिधै भनिदिए। २९८ श्लोकको यो छोटो ग्रन्थ त्यही एउटा कुरामा फेरि-फेरि फर्कन्छ।
बिस्तारै पढ्नुहोस्। एक दिन एउटा श्लोक पुग्छ।
२० प्रकरण · २९८ श्लोक · जनक र अष्टावक्रको संवादपहिलो प्रकरणबाट पढौँअष्टावक्र गीताको सार
राजा र ऋषिको छोटो संवाद, सिधै 'म को हुँ' मा।
तिमी शरीर होइनौ, साक्षी हौ: ग्रन्थको पूरै उपदेश यही एक वाक्यको वरिपरि घुम्छ। जनकले सोध्छन्, अष्टावक्रले उत्तर दिन्छन्, र जनक आफैँ बोल्न थाल्छन्।
- ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य: जनकका तीन प्रश्न, जसबाट ग्रन्थ सुरु हुन्छ।
- तिमी पाँच तत्त्व, वर्ण वा कर्ता होइनौ; तिमी ती सबैलाई जान्ने चेतना हौ।
- बाटो होइन, चिनाइ: ग्रन्थले अभ्यास सिकाउँदैन, भइरहेको कुरा देखाउँछ।
पूरा पाठ पढ्नुहोस्
अष्टावक्र गीता एउटा छोटो संवाद हो: मिथिलाका राजा जनक र ऋषि अष्टावक्रबीचको। जनक सोध्छन्: ज्ञान कसरी पाइन्छ, मुक्ति कसरी हुन्छ, वैराग्य कसरी आउँछ? ऋषिको उत्तर लामो उपदेश होइन, एउटा सिधा कुरा हो: तिमी शरीर होइनौ, मन होइनौ, कर्ता होइनौ। तिमी ती सबैलाई देखिरहने साक्षी चेतना हौ।
यति सुनेपछि जनक आफैँ बोल्न थाल्छन्: 'अहो! म त निर्मल, शान्त चेतना रहेछु।' त्यसपछिका प्रकरणमा ऋषि र राजा पालैपालो यही चिनाइलाई फरक-फरक कोणबाट हेर्छन्: बन्धन र मोक्ष के हो, शान्त मन कस्तो हुन्छ, जीवनमै मुक्त मानिस कसरी बाँच्छ। २९८ श्लोकको यो ग्रन्थ अभ्यासको तालिका दिँदैन; फेरि-फेरि एउटै कुरातर्फ औँल्याउँछ।
त्यसैले परम्पराले यसलाई पाकेका पाठकका लागि भनेको छ: भगवद्गीता र उपनिषद्सँग परिचित, संसार छोड्न होइन, आफूलाई चिन्न तयार। यहाँ हरेक श्लोकसँग उसको अर्थ, थप शब्दमा व्याख्या र दार्शनिक सन्दर्भ छ। बिस्तारै पढ्नुहोस्; एक दिन एउटा श्लोक पुग्छ।
मौलिक सम्पादकीय सार, एआईको सहयोगमा लेखिएको; संस्कृत र नेपाली विज्ञको समीक्षा बाँकी। प्रसङ्ग र गहिराइका लागि प्रकरणहरू पढ्नुहोस्।
राजाले सोधे, ऋषिले उत्तर दिए।
अष्टावक्र गीता अद्वैत वेदान्तको एउटा छोटो संस्कृत ग्रन्थ हो: २० प्रकरण, २९८ श्लोक, हरेक संस्करणमा उही क्रममा। परम्पराले यसलाई अष्टावक्र ऋषिको रचना मान्छ; लेखक र काल अज्ञात छन्। भारतीय टीकाकारहरूले यसलाई भगवद्गीताकै समयनजिक राख्छन्, आधुनिक अध्येताहरू शङ्कराचार्यपछि, ईस्वी ८ देखि १४ औँ शताब्दीबीच।
वक्ता दुई जना मात्र छन्: जनक र अष्टावक्र, पालैपालो। पहिलो प्रकरणमा ऋषि बोल्छन्, दोस्रोमा राजा; अठारौँ, सय श्लोकको सबैभन्दा लामो प्रकरण, फेरि ऋषिको हो।
यो कसका लागि?
यो साक्षी-दृष्टिको ग्रन्थ हो। यसले कर्म, पूजा वा अभ्यासबारे होइन, 'म को हुँ' बारे मात्र बोल्छ, र कहिलेकाहीँ यति सिधा बोल्छ कि सन्दर्भबिना गलत बुझिन सक्छ।
- भगवद्गीता वा योगसूत्र पढिसकेका पाठकलाई यो सजिलो लाग्छ; नयाँ पाठकले पहिलो र दोस्रो प्रकरणबाट सुरु गर्दा हुन्छ।
- प्रकरण १६ र १८ देखि २० परिपक्व पाठकका लागि भनिएका छन्; तिनका श्लोक, र चिह्न लागेका अरू केही, आजको श्लोकजस्ता दैनिक ठाउँमा राखिँदैनन्।
- यो स्वास्थ्य, मानसिक स्वास्थ्य वा जिम्मेवारी छोड्ने सल्लाह होइन; हरेक श्लोकको 'दार्शनिक सन्दर्भ' ले यही सीमा स्पष्ट पार्छ।
बीस प्रकरण
समीक्षा भएका प्रकरण खुल्छन्; बाँकी समीक्षा हुँदैछन्।
- आत्मज्ञानको उपदेशआत्मानुभवोपदेशप्रकरणम् · २० श्लोक
- आत्मबोधको उल्लासशिष्योक्तात्मानुभवः · २५ श्लोक
- व्यवहारमा आत्मबोधको कसौटीआक्षेपद्वारको उपदेश · १४ श्लोक
- व्यवहारबीचको स्वतन्त्रतापुनः शिष्यानुभव · ६ श्लोक
- लयतर्फका चार निम्तालयोपदेश प्रकरण · ४ श्लोक
- न ग्रहण, न त्याग, न लयपुनः गुरुपदेश · ४ श्लोक
- अक्षुब्ध महासागरको बोधशिष्यानुभव प्रकरण · ५ श्लोक
- चित्तको बन्धन र मुक्तिबन्धमोक्ष प्रकरण · ४ श्लोक
- विवेकबाट खुल्ने वैराग्यनिर्वेद प्रकरण · ८ श्लोक
- तृष्णाको उपशमउपशम प्रकरण · ८ श्लोक
- प्रकरण ११८ श्लोकसमीक्षा हुँदै
- प्रकरण १२८ श्लोकसमीक्षा हुँदै
- प्रकरण १३७ श्लोकसमीक्षा हुँदै
- प्रकरण १४४ श्लोकसमीक्षा हुँदै
- प्रकरण १५२० श्लोकसमीक्षा हुँदै
- प्रकरण १६११ श्लोकसमीक्षा हुँदै
- प्रकरण १७२० श्लोकसमीक्षा हुँदै
- प्रकरण १८१०० श्लोकसमीक्षा हुँदै
- प्रकरण १९८ श्लोकसमीक्षा हुँदै
- प्रकरण २०१४ श्लोकसमीक्षा हुँदै
श्लोक खोज्नुहोस्
पहिलोपटक कहाँबाट?
प्रायः सोधिने प्रश्न
अष्टावक्र गीता कसको संवाद हो?
राजा जनक र ऋषि अष्टावक्रको। परम्परामा जनक मिथिला (विदेह) का राजा हुन्, जसको राजधानी जनकपुर मानिन्छ; ग्रन्थ आफैँले भने संवाद कहाँ भयो भन्दैन।
यो 'महागीता' नै हो?
हो। ओशोले आफ्ना प्रवचनमा यसलाई 'महागीता' भने, र त्यही नामबाट धेरै नेपाली पाठकले यसलाई चिनेका छन्; रामकृष्ण मिशनका संस्करणले 'अष्टावक्र संहिता' भन्छन्। यहाँ साधारण नाम 'अष्टावक्र गीता' राखिएको छ।
भगवद्गीतासँग के फरक?
भगवद्गीतामा कृष्णले अर्जुनलाई कर्म, भक्ति र ज्ञान तीनै बाटो देखाउँछन्। अष्टावक्र गीतामा एउटै कुरा छ: तिमी साक्षी हौ, र मुक्ति अहिले नै छ। त्यसैले यो छोटो, सिधा र पाकेका पाठकका लागि भनिएको छ।
यो अभ्यासको किताब हो?
होइन। श्लोक १.२ बाहेक ग्रन्थले 'के गर्ने' भन्दैन; 'के हो' बताउँछ। यहाँका 'विस्तार' र 'दार्शनिक सन्दर्भ' पनि व्याख्या हुन्, अभ्यासको निर्देशन होइनन्।
अर्थ र चित्र कसले बनायो?
संस्कृत पाठ sanskritdocuments.org को संस्करणबाट हो। नेपाली र अङ्ग्रेजी अर्थ, व्याख्या र सन्दर्भ एआईको सहयोगमा लेखिएका सम्पादकीय मस्यौदा हुन्, संस्कृत र नेपाली विज्ञको समीक्षा बाँकी; चित्र एआईले बनाएका हुन्।
२० वा २१ प्रकरण?
केही संस्करणमा २१ औँ प्रकरण छ: छ श्लोकको एउटा सूची। यहाँ २० प्रकरण, २९८ श्लोक राखिएको छ, जुन सबै संस्करणमा उही क्रममा छन्।
स्रोत र सम्पादन
संस्कृत पाठ आधार संस्करणबाट अपरिवर्तित छ। नेपाली र अङ्ग्रेजी अर्थ, विस्तार, दार्शनिक सन्दर्भ र यो परिचय संस्कृतबाट नयाँ लेखिएका सम्पादकीय मस्यौदा हुन्; अनुवाद र टीकाहरू सम्पादकका सन्दर्भ मात्र हुन्।
- sanskritdocuments.org · अष्टावक्रगीता (ashtgita)The Sanskrit base: transliterated and proofread by John Richards and others; Richards placed his text in the public domain in 1994. The site's own terms ask permission for reuse.
- SARIT · Aṣṭāvakragītā (Lucknow 1971 edition, IAST e-text)The independent check of the base text, CC BY-SA.
- Aṣṭāvakragītā, Naval Kishor Press, Lucknow 1896The public-domain printed edition cited for the text and the chapter names.
- John Richards · Ashtavakra Gita, English translation (1994/97)Public domain by dedication; an editors' reference, not reproduced.
- Devi Prasad Prasai · अष्टावक्र गीता (नेपाली भावार्थ), 2017In copyright; an editors' reference only.
प्रकरण र श्लोकको नम्बर सबै संस्करणमा उही छ: जस्तै १.२ भनेको पहिलो प्रकरणको दोस्रो श्लोक।
एआईको सहयोगमा तयार मस्यौदा; संस्कृत र मातृभाषी नेपाली समीक्षकको जाँच बाँकी।