आत्मानुभवोपदेशप्रकरणम्
आत्मज्ञानको उपदेशजनकका तीन प्रश्न र अष्टावक्रको उत्तर२० श्लोक · ६ खण्डराजाले सोधे: ज्ञान, मुक्ति, वैराग्य कसरी? ऋषिले उत्तर दिए: तिमी शरीर होइनौ, साक्षी हौ।
पहिलो प्रकरण पूरै ग्रन्थको बीउ हो। राजा जनक तीन प्रश्न सोध्छन् (१.१); अष्टावक्र एउटै 'के गर्ने' भन्ने श्लोक (१.२) दिन्छन् र त्यसपछि गर्ने कुरा होइन, हुने कुरा बताउँछन्: तिमी पाँच तत्त्व होइनौ, वर्ण-आश्रम होइनौ, कर्ता-भोक्ता होइनौ; तिमी साक्षी हौ, चेतना हौ (१.३–१.७)। तीन बिम्ब आउँछन् – सर्प र अमृत, आगो र जङ्गल, पासो र खड्ग – र एउटा लोकोक्ति, 'जस्तो मति उस्तै गति' (१.८–१.११, १.१४)। आत्माका दस लक्षण (१.१२) पछि छोड्नुपर्ने भूलहरू आउँछन्: 'म प्रतिबिम्ब हुँ', 'समाधिले मुक्त हुन्छु', 'म सानो हुँ' (१.१३–१.१७)। प्रकरण दुई उपमाले टुङ्गिन्छ: ऐना र प्रतिबिम्ब, घडा र आकाश (१.१९–१.२०)।
साक्षी · देहाभिमान · कर्ता-भोक्ता · निश्चय · अहिले नै
पहिलो पढाइका लागि
१.११.२१.३१.४१.९१.१०१.१४१.२०खण्ड
तीन प्रश्न
जनकले ज्ञान, मुक्ति र वैराग्यको उपाय सोध्छन्। ग्रन्थमा उनले बोल्ने यो पहिलो र यस प्रकरणको एक मात्र श्लोक हो।
श्लोकहरू (१)
एउटै उपदेश
विषयलाई विष, पाँच गुणलाई अमृत: ग्रन्थमा 'के गर्ने' भनिएको एक मात्र ठाउँ।
श्लोकहरू (१)
तिमी साक्षी हौ
पाँच श्लोकले 'म' को ठेगाना फेर्छन्: तत्त्व होइन, वर्ण होइन, कर्ता होइन; देख्ने साक्षी। १.६ लाई अधिकारी चिह्न छ।
तीन बिम्ब, एक लोकोक्ति
सर्पको विष र अमृत, निश्चयको आगो, डोरीको सर्प; अनि 'जस्तो मति उस्तै गति'।
आत्मा के हो, भूल के हो
दस लक्षणको श्लोक (१.१२) पछि तीन भूल छोड्न भनिन्छ: प्रतिबिम्बको भाव, समाधिमा भर, सानो चित्त। १.१५ लाई अधिकारी चिह्न छ।
दुई उपमा, उपदेश सकियो
आकार-निराकार, ऐना-प्रतिबिम्ब, घडा-आकाश। दोस्रो प्रकरण जनकको अनुभवबाट सुरु हुन्छ।
सन्दर्भसहित पढ्ने श्लोक
२यी श्लोक प्रकरणभित्रै, सन्दर्भसहित पढिन्छन्; आजको श्लोकजस्ता दैनिक ठाउँमा आउँदैनन्।
१.६१.१५संस्कृत पाठ: sanskritdocuments.org · अर्थ, विस्तार र सन्दर्भ: एआईको सहयोगले लेखिएको मस्यौदा, विज्ञको समीक्षा बाँकी